(The Turkish Post) – H. AGAH KALENDER
Ey okur! Yazarınız yine bir ‘ölüm yazısı’ ile karşınızda… Farkındayım, içinde bulunduğumuz bahar bir diriliş mevsimi… Lakin kaderin cilvesi son haftalarda ne çok ‘ölüm haberleri’ geldi.
Yitip giden bu canların ardından bakıp kalamazdım. Siyasetin renkli ve gülen yüzü Sırrı Süreyya’yı yazmamak olur muydu? Deniz Gezmiş’lerin ölüm yıldönümlerini pas geçebilir miydim?
Ve şimdi çok uzaklardan biri… Taa Uruguay’dan… Saraysız Başkan’ın ölümüne nasıl kayıtsız kalabilirim?
Kitabı masamın en üzerinde… Okuduklarım ne kadar etkilemişti beni. Bu kitabı bütün siyasilerin okumasını isterdim. Her karşılaştığım politikacıya hararetle önerdim. Lider düzeyinde bir kaç isme de gönderdim. Kaçı sayfalarını çevirip okudu, bilmiyorum. Oysa Mujica’nın yaşamı ve hikayesi baştan sona ‘ibret ve derslerle’ dolu. Makamın, koltuğun ve gücün değiştiremediği bir adam Mujica…
İsmet Özel bir şiirinde der ki; “Bize ne başkasının ölümünden demeyiz / çünkü başka insanların ölümü / en gizli mesleğidir hepimizin / başka ölümler çeker bizi / ve bazen başkaları / ölümü çeker bizim için…”
Hayır, ölümler üzerine sık yazmak zorunda kaldığım doğru ama benim gizli mesleğim değil. ‘Bana ne?’ diyemediğim ölümler karşısında duygularımı, düşüncelerimi sizinle paylaşmaktan da geri duramıyorum. Bugün Adres Danza ve Ernesto Tulbovıtz’ın ‘Saraysız Başkan’ kitabından yararlanarak sürüdeki kara koyunu yani Mujica’yı anlatacağım.
O bir istisna… Sıra dışı bir siyaset adamı… Sade hayatı benimsedi. ‘Bir lokma bir hırkayla’ yetindi. İçinde yaşadığı çağın büyüsüne kendini kaptırmadı. İktidar sarhoşluğu yaşamadı. Güç başını döndürmedi. Toprağa ayağını sağlam bastı. Değişmedi, değiştirdi. Makam arabasını da, Saray’ı da elinin tersiyle itti. İtibarı zenginlikte değil ‘fakirlikte’ gördü. Bırakın bugünü tarihte böyle siyaset ve devlet adamı bulmak zor.
Evet, inanması güç ama o bir Saraysız Başkan’dı.
Kanserdi, yemek borusundan, karaciğerine sıçramıştı. ‘Tedaviye yanaşmadı’. ‘Beni rahat bırakın’ dedi. Yalnız ölmek istiyordu. Kendisine soru soran gazeteciye “Benden bir şey yapmamı istemeyin. Döngüm sona erdi. Samimi olarak ölüyorum. Ve bir savaşçının dinlenmeye hakkı vardır’ diye cevap verdi. Ölüme yattı. Bir kaç gün önce de son nefesini verdi 89 yaşındaydı, 90’nını göremedi. Şair ‘Her ölüm erken ölümdür” dese de Mujica ‘döngüsünü tamamladı’, gözü arkada kalmadı. Vasiyetinde “Beni köpeğimin yanına gömün” dedi.
Mezarının da sade olmasını istedi. Görkemli mezarlıklardan kaçındı. Toprağa karışmaktı arzusu.
Evet, bu dünyadan ‘bir saraysız bir başkan’ geçti. 2010-2015 yılları arasında görev yaptı. Uruguay Devlet Başkanıydı, Jose Mujica… Lakabı ‘Pepe’ydi. 9987 model Volkswagen’yle tanındı. Pejmürde kıyafetleri, bakımsız saçları ve eski model arabası gazetelerin sayfalarını süsledi. Kitabın tanıtımı için İstanbul’a da geldi. Lüks otellerde konaklamaktan kaçındı. 3 yıldızlı otelde kaldı. Konferanslar verdi. “Dünya malına önem vermeyin” dedi.
Mujica bir kavganın içinden çıkıp geldi. Güvenlik güçleriyle çatışmalara girdi, 6 kere vuruldu, hapishanelerde tecrit hücrelerinde tam 14 yıl yattı, ağır işkenceler gördü. Kafayı yedi, akıl hastanesinde gönderildi, bahtı yaver gitti, hapisten sonra merdivenleri uçarak çıktı ve zirveye kadar tırmandı. Farklı kişiliğini anlatırken “Ben sürüdeki kara koyunum” dedi. Yaşamı kitaplara, belgesellere ve filmlere konu oldu. ‘Yüce Bir Yaşam’ ve ‘12 Yıl Süren Gece’ filmleri onun hayatını anlatır.
Mujica mücadelesine ‘silahla’ başladı. O bir ‘Tupamaro’ idi. Bir gerilla, bir militan yani. Terörist de diyebilirsiniz.
Kırsalda, dağlarda, şehir içlerinde, sokaklarda polisle defalarca çarpıştı. Ciddi yaralar aldı. Ölümden döndü. Bir fabrika soygununa karıştığı için hapishaneye girdi. Amacı siyasiydi; ‘Örgüte mali destek sağlamak’ içindi. Yakalandı ve içeri atıldı. Karşılaştığı muameleyi, “Hapishanede tüm kemiklerimi kırana kadar dövdüler.” diye anlattı.
Bir hapishane anısından söz ederken şöyle dedi; “Bir gardiyanı hiç unutmuyorum. Bir keresinde diğer yoldaşlarla beraberken benimle birlikte iki üç yoldaşın yüzüne baktı ve gayet ciddi bir tavırla, ‘İleride aranızdan kaç bakan çıkacak bakalım!’ diye hala zihnimi kurcalayan bir soru sordu.”
Annesinin “Benim oğlum başkan olacak” kehanetinde bulunduğundan söz etti. Mujica Annesinin bu cümlesini bir haberde okuyunca çok şaşırdı; “Şuna bakar mısınız? Ben hapisteyken benim ihtiyar sağda solda oğlum başkan olacak diye geziniyormuş. Duyduğumda inanamadım. Bakın şimdi nerdeyim. Ne dersiniz annem gerçekten inanılmaz bir insan değil mi?”
Annesinin bir başka cümlesini de hiç unutmadı; “Ben hapisteyken bir gün görüşe geldiğinde ‘Evladım sosyalizm mümkün değil, çünkü insanoğlu kötü demişti.”
Hapishanede zor günler geçirdi Mujica. Delirmenin eşiğinden döndü. “Kafayı yiyince beni askeri hastaneye yatırdılar” dedi. Peşini bir türlü bırakmayan, yiyip bitiren sürekli halüsinasyonlar, sanrılar gördü. Kendisini muayene eden psikiyatrist bir avuç dolusu hap verdi. İlaca alerjisi olduğu için kullanmadı. Bunun üzerine psikiyatrist hapishane yönetiminden, Mujica’nın bir şeyler okuyup yazmasına izin vermelerini istedi. Kitapla hayata tutundu. “Okumak beni normalleştirdi. Başımı kaldırmadan, durmaksızın tüm gün okuyordum. Zihnimi düzelten de bu daldığım kitapların dünyası oldu” dedi.
Sadece okumadı; notlar da aldı, yazılar yazdı. Psikiyatristi yazmanın kendisine iyi geleceğini söyledi. Mujica, hapishane yıllarını ilerleyen yıllarında da sık sık hatırladı. Bir röportajda şöyle dedi: “O yıllarda zindanlarda bir kimsesiz, bir yetim gibi yaşarken ne kadar az şey ile mutlu olunabileceğini öğrendim. Eğer az ile mutlu olmayı başaramazsanız, her şeye sahip olsanız da başaramazsınız.” Bu hayat felsefesi oldu. Sadece konuşmadı, yaşadı da…
Kendisine kötü muamele yapanlardan intikam almayı hiç düşündü mü? Bir zamanlar mücadele ettiği askerlerle el sıkışacak mıydı? Bu sorulur soruldu ve tartışıldı Uruguay’da.
Solcu arkadaşlarından itiraz edenler oldu. Mujica komutanlarla el sıkışmaktan çekinmedi. Geçmişle muhasebesini şöyle yaptı: “Bize o zulümleri yapanlara karşı dahi nefretle hareket etmiyorum. Nefret yıkıcıdır, kazandırmaz. Bu bir demogoji, birilerine hoş görünme yolu veya davadan dönme olarak yorumlanmamalıdır. Bir ilke meselesidir. Onca yıl hapiste bulunmasaydım belki de şu anda böyle olmayabilirdim. Mezarım kazılmıştı çoktan. Bazı solcu arkadaşlar bunu anlamakta zorluk çekiyor ve beni bu yüzden affetmiyorlar. Tüm hayatın boyunca bu kızgınlıkla yaşamak korkunç bir şey olsa gerek. Acıyorum böylelerine. Hayatın devam ettiğini ve yeni kuşakların geldiğini görmüyorlar. Bu zehirle yaşamak boşa yaşamaktır. Hayat gelecektir; geçmiş değil. Bu geçmişin yaşanmadığı anlamına gelmez. Geçmiş vardır ama belirleyici olan gelecektir. Sana unutabilme yeteneğini verecek olan da budur. Aslında unutmak doğru bir şey değil. Hiçbir şeyi unutmuyorsun. Ben tüm bu yaşadıklarını nasıl unutabilirim ki? Mesele üstesinden gelmektir.”
Uruguay demokrasiye döndü, siyasi mahpuslar serbest bırakıldı. Mujica önce senatör, sonra devlet başkanı seçildi. Mal varlığını 1,800 dolar olarak açıkladı. Sade yaşamından taviz vermedi. Devir teslim töreninde sembolik anlamı olan ‘kuşağı’ takmak istemedi. Hükümeti parti binasında kurdu, lüks ve havalı yerlerden özellikle kaçındı: “Ben siyasete para kazanmak için girmedim, beni para ilgilendirmiyor. Para peşinde koşan solcuları görünce çok sinirleniyorum. Asıl fakir paralarının arkasında ona mahkum yaşayanlardır.”
‘Başkan’ koltuğuna oturduğu gün gereksiz harcamalara el attı. Başkanlığa ait yatı demirlediği yerden götürmelerini istedi. “Gözüm görmesin bir daha!” dedi.
‘Devleti göçerme faaliyeti’ olarak niteliği yurtdışı harcamalarında kısıtlamaya gitti. Saray’a taşınmadı. Barakayı andıran evinde yaşadı. Bunu soran gazeteciye, “Evimi dünyalara değişmem. Sarayları değil bir çadırda, bir kulübede doğanın ıssızlığında yaşamaya bayılıyorum. En yoksul devlet başkanı olarak anılıyorum ama kendimi yoksul hissetmiyorum. Çok fazla mülke sahip değilseniz kendinizi hayatınız boyunca köle gibi çalışmak zorunda hissetmezsiniz. Ve böylece kendiniz için çok daha fazla zamanınız olur. Garip yaşlı bir adam gibi görünebilirim ama bu bir özgür seçim…” dedi.
Makam arabasını zorunlu hallerde kullandı: “Arabanın kapısını açmalarına izin vermiyorum ve arkada hiç oturmuyorum. Ben arabayla tanınmadan gitmek istiyorum. Ortalığı velveleye vermek istemiyorum. Başkanların etrafındaki tüm bu zırvalıkların canı cehenneme. Bana göre değil bunlar” dedi. Yolda otostop yapanları arabasına aldı. Maaşının yüzde 90’lık kısmını fakirlere bağışladı. Kendine yetecek kadarını tuttu. Mujica kendisini ‘iflah olmaz bir kural tanımaz’ olarak tanımladı: “Ben doğuştan bir kural tanımazım. Devlet başkanlarıyla bir araya geldiğimde hangi açıdan bakılırsa bakılsın, kendimi onlarla uyum içinde görmüyorum. Bana bir değişik bakıyorlar. Onların dünyasına ait olmadığımı biliyorlar. Hiçbir zaman da olmam zaten. Hepsi makama tapıyor. Ben değişmez olmaz bir istisnayım.”
Gençlere tavsiyesi kayda değer: “Daha kavgaya girişmeden yere serileceklerini düşünenler beni hasta ediyor. Elbette sadece kazanmak için savaşmıyorsun çocuğum. Ama kazanacağına inanmalısın. Böylelikle ancak hayatına anlam katabilir, böylece yol alabilirsin. Yenilebilirsin. Hayat gibi çetrefilli düşmanı kim alt etmiş ki? Hayat macerana anlam kazandırmalısın. Benim geri vitesim de vardır. Hiçbir zaman bağnaz bir yapıda olmadım. Tutkuluyumdur ama fanatik biri değilim.”
Hayatının en mutlu anını ‘özgürlüğüne kavuştuğu gün’ olarak tanımladı. “Başkan olmak bunun yanında önemsizdi” dedi. Latin Amerika solunun simge ismiydi. Sade yaşamıyla dünyada nam saldı. Hayat döngüsünü tamamladı. Bana da bir uzak ölümü anlatmak ve bu istisna kişiliği tanıtmak düştü.
