(The Turkish Post) – Bir zamanlar bez ciltli kitaplara canlı renklerini vermek için kullanılan zehirli boyalar, okuyucuları için hâlâ zehirli olabilir.
Science Alert’in haberini Özgür Yıldız Türkçeleştirdi, Mashable Türkiye’de yayınladı.
Viktorya döneminde üretilen kitaplar üzerinde yapılan bir analizde, kitaplarda kurşun ve krom gibi toksik materyallerin varlığı ortaya çıkarıldı. Ancak iyi bir haberimiz var: Kitapları yalamadığınız sürece sorun yok! Ağır metalleri özellikle vücudunuza almaya çalışmıyorsanız, sıradan bir temas size ciddi bir zarar verecek kadar etkilemiyor.
Ancak böylesine antika kitaplarla sıklıkla ilgileniyorsanız, kütüphanede ya da bu kitapların satıldığı antika dükkanları veya sahaflarda çalışıyorsanız yüksek risk altında olabilirsiniz. Yapılan araştırmanın sonuçları, Amerikan Kimya Topluluğu’nun sonbahar toplantısında paylaşıldı.
ABD’deki Lipscomb Üniversitesi’nden kimyager Abigail Hoermann, konuyla ilgili şöyle diyor: “Zehirli boyalar içeren bu eski kitaplar üniversitelerde, halk kütüphanelerinde ve özel koleksiyonlarda olabilir. Bu nedenle, herkesin bu kitaplara ne kadar maruz kaldığını ve bunları nasıl güvenli bir şekilde saklayacağını bulabilmesini kolaylaştıracak bir yol bulmak istiyoruz.”
BU BOYALAR NASIL ORTAYA ÇIKTI?
19. yüzyıl boyunca yeni bir boya sınıfı ortaya çıktı. Canlı tonları yakalamak için bulması zor, doğal içerikli boyalar yerine bu tür boyalar kullanılmaya başlandı. Örneğin zehirli bir madde olan arsenik, büyüleyici parlaklıkta yeşil ve mor tonlar için kullanılıyordu. Anilin ise koyu siyah ve şaşırtıcı tonlarda mor renk elde etmek için kullanıldı. Diğer ağır metaller ise boyaların daha iyi tutunmasını ve daha uzun süre parlak kalmaları için sıklıkla tercih ediliyordu.
Ancak sonuç olarak özellikle bu tür boyaların üretildiği fabrikalardaki işçiler hayatlarını kaybediyordu. Bu boyalar aynı zamanda kitaplar dışında kumaş boyamak için de kullanılıyordu. Neyse ki Viktorya döneminde üretilen kıyafetlerin modası geçti. O dönemden bu yana da bizi yavaşça zehirleyecek maddelerle kıyafetlerimizi ve kitaplarımızı boyamayı bıraktık. Ancak yine de çeşitli antika dükkanlarında satılan o dönemden kalan eşyalarda kullanılan boyalar, bir risk faktörü olmaya devam ediyor.
2019 yılında Winterthur Müzesi, Bahçesi & Kütüphanesi’nden sanat koruması üzerinde çalışan Melissa Tedone ve Rosie Grayburn, ABD’de bezle kaplı kapağı arsenikle üretildiği bilinen bir pigmentle boyalı bir kitapla karşılaştı. O zamandan beri ikilinin başlattığı Poison Book Project (Zehirli Kitap Projesi), aynı zehirli pigmentle boyanmış birçok kitabı belirlemiş durumda.
Yoğun krom içeriği tespit edilen Viktorya Dönemi kitaplardan bazıları.
Bu projeden etkilenen Lipscomb Üniversitesi kütüphanecileri Jan Cohu ve Michaela Rutledge, kendi kütüphane koleksiyonlarındaki parlak renkli kitapların da zehirli boyalar içerip içermediğini öğrenmek için Lipscomb Üniversitesi’nden kimyager Joseph Weinstein-Webb’e başvurdu.
Weinstein-Webb ve ekibi bir dizi kitabı, arsenik ve diğer ağır metalleri kontrol etmek için X-ışını floresanı (arsenik ve diğer ağır metallerin tespitini sağlıyor), optik emisyon spektroskopisi (tespit edilen metallerin oranını belirliyor) ve metalleri içeren pigment moleküllerini tanımlamak için X-ışını kırınımı dahil olmak üzere bir dizi teste tabi tuttu ve bu teknik kitaplarda ilk kez kullanıldı.
Yapılan testlerde bazı örneklerde kurşun ve krom oranının insan sağlığı için güvenli olan limitin üzerinde olduğu belirlendi. Bazı örneklerde, ünlü ressam Vincent van Gogh’un Ayçiçekleri serisi tablolarında da kullandığı kurşun(II) kromat kullanıldığı görüldü.
Zehirli boya içerdiği belirlenen kitaplar, plastik poşetlerde korunmaya başlandı ve dolaşımdan çıkarıldı. Çünkü bazı örneklerde güvenli olandan iki kat fazla kurşun ve altı kata kadar krom bile görüldü.
Yani eğer bir sahafa gider de, oldukça eski bir kitabı elinizde tutuyorsanız, sayfa çevirmek için parmaklarınızı yalamaya kalkmamanızı öneriyoruz.
