(The Turkish Post) – TUNA CEVHER
Türkiye’de eylül ayında patlak veren fon krizi, parasına erişemeyen yatırımcıların yaşadığı mağduriyetin ötesine geçerek ekonominin geneline yayılan bir baskı oluşturuyor. İkinci el otomobil piyasasında artan satış arzı, hisse senetlerinde yaşanan sert kayıplar ve 2026 yılına ilişkin büyüme tahminlerindeki düşüş, krizin reel ekonomi üzerindeki etkilerini görünür hale getiriyor. Uluslararası yatırım bankası JPMorgan’ın Türkiye ekonomisi için büyüme beklentisini yüzde 3’ten yüzde 2,5’e indirmesi de krizin ekonomik görünüm üzerindeki etkisine işaret ediyor.
Fonlarda parası kalan vatandaşlar ve şirketler, ödemelerini karşılayabilmek için ellerindeki varlıkları elden çıkarmak zorunda kalırken, bu durum ikinci el otomobil piyasasında arzı artıran etkenlerden biri haline geldi. Araban.com CEO’su Önder Oğuzhan’ın değerlendirmelerine de yansıyan bu gelişme, eylül ortasından itibaren gözlenen hareketliliğin arkasında yalnızca olağan piyasa koşullarının bulunmadığını gösteriyor. Fon krizinin ardından nakit ihtiyacıyla yapılan satışların ekim ayında da devam etmesi, otomobil piyasasında fiyatlar üzerindeki baskının kısa sürede ortadan kalkmayabileceğine işaret ediyor.
Türkiye’de otomotiv sektörü, fon krizinden önce de yüksek faizler ve sıkı para politikası nedeniyle yavaşlayan ekonomik faaliyetlerden etkileniyordu. Alım gücündeki gerileme ve finansmana erişimin zorlaşması, tüketicilerin büyük harcamalarını ertelemesine yol açarken ikinci el otomobil fiyatlarında enflasyondan arındırılmış düşüşler yaşanıyordu. Fon krizinin ardından nakit ihtiyacı nedeniyle piyasaya daha fazla aracın çıkması, mevcut dengesizliği derinleştirdi. Eylül ayında ikinci el otomobil fiyatlarının reel olarak yaklaşık yüzde 1 gerilemesi, nominal fiyatlar değişmese veya sınırlı artsa bile araç sahiplerinin enflasyon karşısında değer kaybetmeye devam ettiğini ortaya koyuyor.
Bu tablonun önümüzdeki haftalarda da sürmesi halinde, otomobilini satmak isteyenlerin fiyatlarını aşağı çekmek zorunda kaldığı, buna karşılık alıcıların ekonomik belirsizlik nedeniyle beklemeyi tercih ettiği bir piyasa ortaya çıkabilir. Böyle bir ortamda satışların yavaşlaması, araçların ilanda kalma süresini uzatırken fiyatlar üzerindeki baskıyı da artırabilir. Ancak ikinci el piyasasındaki gelişmeleri yalnızca fon krizine bağlamak doğru olmaz. Yüksek faiz, tüketici talebindeki zayıflama ve genel ekonomik durgunluk da fiyatları belirleyen temel unsurlar arasında yer alıyor. Fon krizi ise zaten kırılgan olan bu yapıya yeni bir baskı ekliyor.
Krizin etkileri otomobil piyasasıyla sınırlı kalmıyor. JPMorgan, 12 Ekim’de yayımlanan değerlendirmesinde Türkiye ekonomisinin 2026 yılı büyüme tahminini yüzde 3’ten yüzde 2,5’e düşürdü. Banka, fon sektöründeki çalkantının özellikle yılın son çeyreğinde ekonomik faaliyet üzerinde baskı yaratabileceğine daha önce de dikkat çekmişti. Yeni tahmin, finansal piyasalarda yaşanan güven kaybının tüketim, yatırım ve şirket faaliyetleri üzerindeki olası etkilerinin ekonomik beklentilere yansımaya başladığını gösteriyor.
Büyüme tahminindeki yarım puanlık düşüş, tek başına ekonomik daralma anlamına gelmiyor. Ancak büyümenin yavaşlaması, şirketlerin satış ve yatırım planlarını, istihdam kararlarını ve hanehalkının harcama kapasitesini etkileyebilir. Fonlarda birikimleri bulunan yatırımcıların paralarına erişememesi, bazı işletmelerin nakit akışını bozabilir; ödemelerin aksaması da başka sektörlerdeki şirketlere yansıyabilir. Böylece finansal piyasada başlayan bir sorun, ticari ilişkiler üzerinden reel ekonomiye taşınabilir. Krizin ne ölçüde yayılacağı ise mağduriyetlerin giderilme hızına, fonların gerçek varlık değerlerine ve yatırımcı güveninin yeniden tesis edilmesine bağlı olacak.
Fon krizinin bir diğer önemli boyutu, Merkez Bankası’nın döviz piyasasını dengelemek için yaptığı müdahaleler. Kriz sonrasında artan döviz talebini karşılamak amacıyla yaklaşık 12 milyar dolarlık satış yapıldığı, daha sonra bunun yaklaşık 6 milyar dolarlık bölümünün yeniden alındığı belirtiliyor. Bu tablo, ilk şokun ardından rezervler üzerinde oluşan baskının bir bölümünün telafi edilmiş olabileceğine işaret ediyor. Ancak rezervlerdeki toparlanma, finansal sistemdeki güven sorununun çözüldüğü anlamına gelmiyor. Döviz talebinin hangi koşullarda yeniden artabileceği ve sermaye hareketlerinin nasıl seyredeceği, ekonomi yönetiminin önündeki temel belirsizlikler arasında bulunuyor.
Öte yandan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın açıkladığı verilere göre cari işlemler hesabı ağustos ayında 4 milyar 53 milyon dolar fazla verdi. Turizm gelirlerinin de katkı sağladığı bu gelişme, döviz dengesi açısından olumlu bir görünüm sundu. Ancak aynı dönemde net hata ve noksan kaleminde 4,52 milyar dolarlık tutar kaydedildi. Bu kalem, ödemeler dengesi istatistiklerinde işlemlerin tam olarak sınıflandırılamaması veya ölçüm farklılıkları nedeniyle oluşan farkları içeriyor. Dolayısıyla söz konusu tutarı doğrudan kayıt dışı para çıkışı ya da fon kriziyle bağlantılı bir hareket olarak değerlendirmek mümkün değil. Ağustos verilerinin dikkat çekici olması, fon krizinin bu dönemdeki döviz hareketleriyle bağlantısının ayrıca araştırılması gereğini ortadan kaldırmıyor.
Yatırımcıların paralarına ne zaman ve hangi koşullarda ulaşabileceği ise krizin çözümünde belirleyici olmaya devam ediyor. Sermaye Piyasası Kurulu, 17 Eylül’de aralarında Atlas, A1, Pardus ve Bulls Portföy’ün de bulunduğu yedi portföy yönetim şirketinin fonlarına yönelik işlem kısıtlamaları getirdi; bazı fonlar için tasfiye süreci başlatıldı. Kurulun 1 Ekim tarihli duyurusunda A1 Capital, Bulls ve Pardus tarafından kurulan fonların tasfiye sürecinin nasıl yürütüleceğine ilişkin esaslar da açıklandı.
Bununla birlikte, fonların tasfiye edilmesi ile yatırımcıların paralarının eksiksiz biçimde geri ödenmesi aynı şey değil. Fon portföylerindeki varlıkların gerçek piyasa değeri, satışların hangi koşullarda yapılacağı ve fonların yükümlülüklerini karşılayıp karşılayamayacağı, yatırımcıların eline geçecek tutarı belirleyecek. Bazı fonlarda yoğunlaşmış hisse pozisyonlarının sert değer kaybetmesi de kâğıt üzerinde görünen varlık büyüklüğüyle fiilen elde edilebilecek tutar arasındaki farkın önemini artırıyor.
Özellikle satış talimatları takas sistemine ulaşmış yatırımcıların hukuki durumu da açıklığa kavuşturulması gereken başlıklardan biri. Bu işlemlerin hangi koşullarda kesinleştiği ve yatırımcıların haklarının nasıl korunacağı, ilgili mevzuat ve somut işlem kayıtları çerçevesinde değerlendirilmek zorunda. Bu nedenle tüm yatırımcıların aynı sırayla veya aynı koşullarla ödeme alacağını varsaymak yerine, yetkili kurumların açık ve bağlayıcı açıklamalarına ihtiyaç duyuluyor.
Fon krizinin Türkiye ekonomisinde yarattığı asıl risk, kaybolan veya erişilemeyen paranın miktarından daha geniş bir alana uzanıyor. Finansal piyasalara duyulan güvenin zedelenmesi, yatırım kararlarının ertelenmesine, varlık satışlarının hızlanmasına ve tüketimin yavaşlamasına neden olabilir. Otomobil piyasasında görülen satış baskısı, bu zincirin gündelik ekonomik hayata yansıyan örneklerinden biri. JPMorgan’ın büyüme tahminini aşağı çekmesi de krizin artık yalnızca sermaye piyasalarının iç meselesi olarak ele alınamayacağını gösteriyor.
Türkiye ekonomisinin önünde şimdi iki ayrı sınav bulunuyor: Bir yandan fonlarda parası kalan yatırımcıların haklarının korunması ve mağduriyetlerin giderilmesi, diğer yandan bu süreçte zedelenen güvenin yeniden kurulması gerekiyor. Merkez Bankası rezervlerindeki kısmi toparlanma veya cari dengedeki aylık fazla, finansal piyasalardaki hasarın bütünüyle giderildiğini göstermiyor. Krizin gerçek maliyeti, yalnızca fonların ne kadarının geri ödeneceğiyle değil, yatırımcıların ve şirketlerin ekonomik kararlarını yeniden güvenle alıp alamayacağıyla da ölçülecek.
