(The Turkish Post) – BÜNYAMİN ÜNAL
Başkasının Düşüncesini Kendi Fikrimiz Sanmanın Psikolojisi
Bir virüs hücreye girdiğinde kendi üretim tesisini yanında getirmez. Hücrenin kapısında tutunabileceği uygun yeri bulur, içeri girer ve onun imkânlarını kullanmaya başlar. Kendi talimatını, hücrenin kendi düzeneklerine işletir.
Hücre elbette bütünüyle savunmasız değildir. Yabancı olanı tanımaya çalışan alarm sistemleri vardır. Ancak bazı virüsler bu alarmı aşar, geciktirir ya da yanıltır.
Zihne yerleşen kimi düşünceler de buna benzer.
İnsana zorla kabul ettirilmez. Onun korkularına, arzularına, kırgınlıklarına veya ait olma ihtiyacına tutunur. Ardından insan, dışarıdan gelen bu düşünceyi kendi aklıyla işlemeye başlar.
Sonunda kurduğu cümle kendisine aittir.
Fakat o cümleye giden yolu kimin açtığını her zaman hatırlamaz.
Bir Fikir Zihne Nasıl Girer?
Bir insana ne düşünmesi gerektiğini doğrudan söylerseniz çoğu zaman dirençle karşılaşırsınız.
“Bana inan.”
“Böyle düşünmelisin.”
“Doğru olan bu.”
Bu sözlerde niyet açıktır. İnsan düşüncesine müdahale edildiğini hisseder ve kendisini savunmaya başlar. Psikolojide buna “reaktans” denir. Seçme özgürlüğümüzün daraltıldığını düşündüğümüzde, söylenen şey doğru olsa bile ona karşı çıkabiliriz.
Bu yüzden etkili yönlendirme her zaman emir vermez. Bazen yalnızca doğru soruları sorar.
“Sence seni neden aramadı?”
“Gerçekten değer verse böyle davranır mıydı?”
“Bunu daha önce de yapmamış mıydı?”
Ortada açık bir suçlama yoktur. Yine de soruların hepsi aynı yöne bakmaktadır. Bir süre sonra kişi kendi sonucuna ulaşır:
“Sanırım bana değer vermiyor.”
Bu cümleyi gerçekten kendisi kurmuştur. Fakat önüne başka sorular konulsaydı, belki bambaşka bir sonuca varacaktı.
Manipülasyonun en incelikli biçimi de budur. İnsana ne düşüneceğini söylemek yerine, neleri düşünebileceğinin sınırları çizilir. Bazı ihtimaller sürekli göz önünde tutulur, diğerleri sessizce dışarıda bırakılır.
Kişi kararını verir.
Ama karar verdiği alanı kendisi kurmamıştır.
Soru sormak elbette tek başına manipülasyon değildir. Öğretmen de soru sorar, terapist de. Gerçek bir soru insanın önünde alan açar; cevabı önceden belli değildir. Manipülatif soru ise cevap aramaz. Zaten belirlenmiş bir cevaba doğru yol açar.
Aradaki fark bazen hemen anlaşılmaz. Çünkü aynı cümle, birinin ağzında düşünmeye davet; diğerinin ağzında görünmez bir talimat olabilir.
İnsan Kendi Cümlesine Neden İnanır?
Psikoloji araştırmaları, insanların kendilerinin ürettiği bilgileri hazır verilen bilgilerden genellikle daha iyi hatırladığını gösteriyor. Buna “üretme etkisi” deniyor.
Ancak bir düşünceyi iyi hatırlamak, ona mutlaka daha fazla inanacağımız anlamına gelmez. Asıl bağlayıcı olan, o düşünceyi kendi akıl yürütmemizin sonucu saymamız ve bir kez söyledikten sonra onunla tutarlı kalmak istememizdir.
Süreç çoğu zaman küçük bir kabulle başlar:
“Bu konuda bazı sorunlar olduğu doğru.”
Bir süre sonra ikinci cümle gelir:
“Öyleyse anlatılanların tamamına güvenemeyiz.”
Ardından daha büyük bir sonuç çıkar:
“Demek ki gerçeği yalnızca şu kişiler söylüyor.”
İlk cümleyle son cümle arasındaki mesafe aslında büyüktür. Fakat adımlar küçük tutulduğunda insan bu mesafeyi fark etmeyebilir. Her yeni kabul, bir öncekinin doğal devamı gibi görünür.
Üstelik bir düşünceyi uzun süre savunduktan sonra ondan vazgeçmek kolay değildir. Çünkü insan artık yalnızca düşüncesini değil, geçmişteki kendisini de savunmaktadır.
“Bunca zamandır bunu söylüyorum.”
“Şimdi vazgeçersem yanıldığımı kabul etmiş olurum.”
İşte burada fikir, kanıttan bağımsız yaşamaya başlayabilir. Karşıt bilgi değerlendirilmez; saldırı sayılır. Şüphe etmek zayıflık, fikir değiştirmek kişiliksizlik gibi görülür.
Oysa yeni bir gerçekle karşılaşınca düşüncesini değiştirebilmek tutarsızlık değildir. Tam tersine, insanın hâlâ düşündüğünü gösterir.
Düşünceden Önce Duygu mu Hazırlanır?
Bir fikrin zihne yerleşmesi için her zaman güçlü kanıtlar gerekmez. Bazen uygun bir duygusal zemin yeterlidir.
Önce tehlike büyütülür, ardından güvenlik vaat eden bir çözüm sunulur. İnsan yalnız hissettirilir, sonra kendisini kabul edecek bir gruba çağrılır. Öfkesi beslenir ve öfkesine hazır bir hedef gösterilir.
Böyle anlarda insan hâlâ kendi kararını verir. Fakat neyi tehdit, kimi düşman ve hangi seçeneği kurtuluş olarak gördüğü çoktan etkilenmiştir.
Virüs nasıl her hücreye değil, tutunabileceği uygun yere yöneliyorsa manipülatif düşünce de insanın hassas tarafını arar. Bazen yalnızlığına, bazen değersizlik duygusuna, bazen de yıllardır içinde biriktirdiği öfkeye yerleşir.
Bu nedenle aynı propaganda herkeste aynı sonucu doğurmaz. Birinde karşılık bulmayan düşünce, diğerinde çok derin bir yaraya dokunabilir.
Manipülasyon çoğu zaman insanın içine yeni bir duygu koymaz.
Zaten orada olanı bulur ve ona bir yön verir.
Kaynağı Unutulan Fikir Kimin Fikridir?
Belleğimiz, bir düşüncenin içeriğiyle kaynağını aynı güçte saklamaz.
Bir cümleyi hatırlayabilir ama onu kimden duyduğumuzu unutabiliriz. Bir bilgiyi okuduğumuzdan emin oluruz; fakat bilimsel bir araştırmada mı, sosyal medyada mı, yoksa sıradan bir konuşmada mı karşımıza çıktığını karıştırabiliriz.
Psikolojide buna “kaynak izleme hatası” denir.
Tekrar, bu ayrımı daha da zorlaştırır. Aynı iddiayı farklı zamanlarda sık sık duymak, onu doğru olduğu için değil, tanıdık geldiği için inandırıcı hâle getirebilir.
“Herkes böyle söylüyor.”
“Bunu daha önce de duymuştum.”
“Mutlaka bir doğruluk payı vardır.”
Oysa bazen “herkes”, aynı yanlış bilgiyi birbirinden kopyalayan yüz farklı kişidir. Seslerin çoğalması, kanıtın çoğaldığı anlamına gelmez.
Bir süre sonra kaynak silinir, cümle kalır. İnsan artık o düşünceyi nereden aldığını değil, yalnızca kendisine ne kadar tanıdık geldiğini bilir.
Tanıdık olan da kolayca doğru sanılır.
Zihin Kendini Nasıl Korur?
Dışarıdan gelen her fikir zararlı değildir. İnsan zaten başkalarının düşünceleriyle öğrenir, gelişir ve değişir.
Virüse benzeyen şey, bir fikrin dışarıdan gelmesi değildir. Kaynağını ve amacını gizleyerek insanın muhakemesini kendi yayılması için kullanmasıdır.
Buna karşı her şeyden kuşkulanmak gerekmez. Fakat bazı soruları zaman zaman kendimize sormamız gerekir:
Bu düşünce bana ilk ne zaman geldi?
Onu hangi kaynaktan öğrendim?
Bana hangi seçenekler gösterildi, hangileri hiç konuşulmadı?
Şu anda kararımı kanıtlar mı yönlendiriyor, yoksa korkum mu?
Bu düşünceye inanmam kimin işine yarıyor?
Bir de acele etmemek gerekir. Çünkü manipülasyon çoğu zaman hız ister. Hemen karar vermenizi, derhâl taraf seçmenizi, düşünmeden tepki göstermenizi bekler.
Sağlam bir düşünce ise bekleyebilir. Sorgulanmaya, karşıt görüşle karşılaşmaya ve yeniden değerlendirilmeye dayanabilir.
Zihnin bağışıklığı hiçbir fikri içeri almamak değildir. Böyle bir zihin öğrenemez, güvenemez, hatta sevemez. Asıl mesele, içeri giren düşüncenin bizde ne yaptığını görebilmektir.
Dünyayı daha açık ve daha anlaşılır mı kılıyor?
Yoksa korkularımıza tutunup bütün dünyayı tek bir hikâyeye mi sıkıştırıyor?
Çünkü bazen büyük bir tutkuyla savunduğumuz düşünce gerçekten bize ait değildir. Yalnızca zihnimizde uygun bir kapı bulmuş, içeri girmiş ve bizim dilimizi kullanmaya başlamıştır.
Bizim gerekçelerimizle çoğalmış, bizim öfkemizle güçlenmiştir.
Sonunda da bize, onu başından beri kendimizin düşündüğünü söylemiştir.
Kaynakça
- Brehm, J. W. (1966). A Theory of Psychological Reactance. Academic Press.
- Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
- Freedman, J. L., & Fraser, S. C. (1966). “Compliance Without Pressure: The Foot-in-the-Door Technique.” Journal of Personality and Social Psychology, 4(2), 195–202.
- Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). “Frequency and the Conference of Referential Validity.” Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107–112.
- Johnson, M. K., Hashtroudi, S., & Lindsay, D. S. (1993). “Source Monitoring.” Psychological Bulletin, 114(1), 3–28.
- Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). “Prospect Theory: An Analysis of Decision Under Risk.” Econometrica, 47(2), 263–291.
- Slamecka, N. J., & Graf, P. (1978). “The Generation Effect: Delineation of a Phenomenon.” Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 4(6), 592–604.
- Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press.
