(The Turkish Post) – SUNA YAMAN
Ortadoğu’da güç dengeleri yeniden şekillenirken, ABD–İsrail–İran hattında artan baskı bölgesel fay hatlarını daha görünür hale getiriyor. Washington’un İran’a yönelik yaklaşımında yaşanan değişim, yalnızca Tahran’ı değil, Irak başta olmak üzere tüm bölgeyi doğrudan etkileyen bir sürece işaret ediyor.
ABD’nin İran politikasında artık temel soru, olası bir askeri müdahalenin yapılıp yapılmayacağından çok, bunun yaratacağı maliyetin ne ölçüde kontrol edilebileceği. İran’ın klasik askeri kapasitesinde, özellikle hava savunma sistemlerinde ciddi zayıflamalar yaşandığı değerlendirilirken; buna karşılık Tahran’ın bölge genelinde sahip olduğu vekil güçler aracılığıyla asimetrik karşılık verme yeteneğini koruduğu belirtiliyor.
REJİM DEĞİŞİKLİĞİ DEĞİL, SİSTEMİN FELÇ EDİLMESİ
Bu tablo, doğrudan bir işgal veya kapsamlı rejim değişikliği senaryosundan ziyade, sınırlı ama stratejik etkisi yüksek operasyonların öne çıkmasına neden oluyor. Hedefin, İran devlet yapısını tümüyle yıkmak değil; karar alma ve komuta zincirini felç ederek caydırıcılığı kırmak olduğu görülüyor. Bu yaklaşım, 2003 Irak işgalinin yarattığı uzun vadeli istikrarsızlıktan çıkarılan derslerle de örtüşüyor.
KÜRESEL BELİRSİZLİK VE ALTIN SİNYALİ
Jeopolitik gerilim yalnızca askeri ve siyasi alanla sınırlı kalmıyor. Merkez bankalarının artan altın talebi ve fiyatlardaki yükseliş, küresel sistemde güvenin zayıfladığına işaret ediyor. Çin’in dolar bağımlılığını azaltmaya yönelik rezerv politikaları ve Ortadoğu’daki çatışma riski, altını yeniden stratejik bir güven unsuru haline getiriyor. Bu durum, İran geriliminin küresel ekonomi üzerindeki dolaylı etkilerini de görünür kılıyor.
ASIL KIRILMA HATTI
Bölgesel denklemde en kırılgan halka ise Irak olarak öne çıkıyor. Bağdat’taki siyasi dengeler, yalnızca Irak’ın iç istikrarını değil, İran’ın bölgedeki nüfuz alanını da doğrudan etkiliyor. Özellikle eski Başbakan Nuri el-Maliki’nin yeniden ön plana çıkma ihtimali, ABD açısından ciddi bir risk olarak değerlendiriliyor.
Maliki döneminde Irak’ta mezhepsel ayrışmanın derinleştiği, Sünni kesimin sistem dışına itildiği ve bu sürecin IŞİD’in yükselişine zemin hazırladığı hatırlatılıyor. Bu nedenle Washington’un Maliki’ye mesafeli duruşu, Irak’ın yeniden İran eksenine kaymasını engellemeye yönelik stratejik bir refleks olarak okunuyor.
Haşdi Şabi’nin artan etkisi de bu çerçevede dikkatle izleniyor. Irak’ın, Lübnan’daki Hizbullah modeline benzer bir yapıya sürüklenip sürüklenmeyeceği sorusu gündemdeki yerini koruyor. Ancak Irak Şiiliğinin tek merkezli olmadığı, Necef merkezli dini otoritenin Tahran’a karşı önemli bir denge unsuru oluşturduğu vurgulanıyor.
MEZHEPÇİLİK TARTIŞMASININ ÖTESİNDE BİR KRİZ
Ortadoğu’daki çatışmaların yalnızca mezhepçilikle açıklanamayacağı yönündeki değerlendirmeler giderek güçleniyor. Avrupa’nın Katolik–Protestan savaşları örneği hatırlatılarak, asıl sorunun din değil, kapsayıcı ve kurumsallaşmış devlet yapılarının eksikliği olduğu ifade ediliyor.
Irak ve Suriye gibi ülkelerin modern uluslaşma süreçlerini tamamlayamadan uzun yıllar otoriter rejimlerle yönetilmesi, baskı mekanizmaları çözüldüğünde derin toplumsal fay hatlarının açığa çıkmasına neden oldu. İran ise güçlü tarihsel devlet geleneği ve yerleşik ulusal kimliği sayesinde bu açıdan görece farklı bir konumda değerlendiriliyor.
TÜRKİYE AÇISINDAN NE ANLAMA GELİYOR?
Bu tablo, Türkiye için de önemli riskler barındırıyor. Irak’ın, Ankara açısından Suriye’den bile daha kritik bir dosya olduğu vurgulanırken; Türkiye’nin söylem düzeyinde güçlü olmasına rağmen sahaya yansıyan uzun vadeli ve çok katmanlı bir strateji üretmekte zorlandığı yorumları yapılıyor.
Ortadoğu’daki son gelişmeler, İran merkezli bir krizden çok daha fazlasına işaret ediyor. Devlet kapasitesi zayıf ülkeler, büyük güç rekabetinin en kırılgan alanları haline gelirken; Irak, önümüzdeki dönemde bölgesel istikrarsızlığın merkez üssü olma potansiyelini koruyor. Bu durum, yalnızca bölge ülkeleri için değil, Türkiye dahil tüm aktörler için uzun vadeli ve dikkatle yönetilmesi gereken bir risk alanı oluşturuyor.
