(The Turkish Post) – ALİ BULAÇ
Sivil alan ile kamusal ayrımı bakımından geleneksel toplum ile modern toplum arasında bir benzerlikten bahsetmek zor. Geçmişte siyasiler veya yöneticiler, sınırlı alanla ilgili yetkilere sahipken modern zamanlarda devletin geçmiştekilerinden çok daha geniş yetki ve fonksiyonlara sahip olmasıyla durum temel bir değişikliğe uğramış oldu. Bugün devlet, toplumu hem istila etmekte hem hücrelerine nüfuz etmektedir.
Modern siyasi kültür ve sosyal yapılanma biçiminin etkisinde toplum üç ana alana ayrılmış bulunmaktadır:
1) Özel Alan: Bireyin ve ailenin mahrem sahası
2) Sivil Alan: İş dünyası, mesleki teşekküller, sendikalar, dernekler ve cemaatlerin çalışma, faaliyet gösterme sahaları.
3) Politik Alan: Kamu otoritesinin ortak ve bölünemez hizmetleri yürüttüğü sahalar şeklinde tanımlamak mümkünse de, modern versiyonuyla yetkiler özel ve sivil alana doğrudan veya dolaylı yollarla müdahaleye kadar genişlemektedir. (Daha geniş bilgi için bkz. Ali Bulaç, Medine Sözleşmesi, 2. Bsm, Çıra y. İstanbul, 2020, s. 499 vd.)
Modern devlet, “kamusal alan tanımlaması” adı altında –özellikle Türkiye’de- sivil alanı ve hatta zaman zaman denediği üzere özel alanı da zapt etme mücadelesine devam etmektedir. “Etmektedir” diyorum, çünkü Tanzimat’tan bu yana devletin mücadelesi sivil hayatın bütününü kendi denetimi altına geçirmeyi hedefler. Aydınların ve yöneticilerin Şeriat’a karşı şiddetli ve hiddetli tutum takımlarının sebebini de burada aramak lazım, zira Tanzimat’a gelinceye kadar Şeriat, toplumu devlete karşı koruyan bir kalkan görevini görüyordu. Batılılaşma ve modernleşme, devlet adına toplumun teslimiyetini öngörüyordu: Tanzimatçıların ve Meşrutiyetçilerin hedefledikleri bu sosyo politik mühendislik projesini Kemalizm, gidebileceği en son noktaya kadar taşımaya çalıştı.
Geçmişteki tecrübelerle mukayese edildiğinde bile siyasi alan kamusal alan ile sivil alan arasında gidip gelmektedir. Eğer “daha çok demokrasi” ve “herkes için demokrasi” vazgeçilemez bir talep ise sivil alanın inisiyatifini politik alanın aleyhine olmak üzere genişletmenin yollarına bakmak lazım. Bu ise hiçbir yerde –en gelişmiş ülkelerde dahi, devletin hoşuna gitmez; aksine, politik toplum/devlet alanının genişletilip derinleştirilmesine çalışır –ki teknoloji ve bilimsel alanda süren hızlı gelişmeler bunu kolaylaştırır-, buna da “kamusal alan/ kamusal hayat” adı verilmektedir.
İslam dünyası bunun derin sıkıntısını yaşıyor. Kıta Avrupası’nın veya İskoç modelinin ne olduğu bir noktaya kadar önemli. Biz Tanzimat’tan bu yana İslam dünyasında patolojik sayılabilecek bir tecrübe yaşıyoruz. Fransız modeli veya Kıta Avrupası modernizasyon politikalar çerçevesinde otoriter yöntemler kullanılmasına rağmen bize sahici açılımlar getirmedi, toplum ile devlet arasında gerilim hafiflemedi. Dışarıdan ithal etmeye çalıştığımız model, içlerinde neşvü nema bulduğu ülkeler için anlamlı olabilir, öyledir de. Ama bizim tarihsel ve toplumsal gelişme ve şartlarımız farklı.
Hâlâ “nasıl bir sivil dünya, nasıl bir sivil alan” diye sormaya devam ediyoruz, bir türlü bu soruya tatminkar bir cevap bulmuş değiliz. Bu sual “nasıl bir toplum, nasıl bir sivil alan” sualiyle yakından ilgilidir.
Bu suallerin cevabını bulmak öyle pek kolay değil, zira en başta kavram seçiminde ciddi bir sorunla karşı karşıya bulunuyoruz, sosyal bilimciler ve akademisyenler yeterince bu konuya ehemmiyet vermiyorlar. Belki “toplum” demeden önce “sivil alan” dememiz gerekir. Bu aynı zamanda bizim yaşama, dünyayı algılama ve örgütlenme biçimimizle ilgili bir konudur. Yukarıdan aşağıya “toplum” referans alındığında, birden fazla özerk sivil alan tasavvuru boşluğa düşer, çünkü yukarıdan aşağıya tasarlanan “toplum”, eritici bir kazandır ve bu kazan ancak politik ve otoriter yöntemlerle farklı toplulukları eritir.
Bu meyanda pek dikkate alınmayan bir hususun altını çizmek gerekir:
Siyaset bilimi ve sosyolojinin genel iştigal sahası içinde hayli önemli olsa bile, sivillik veya sivil toplum her zaman pozitif anlam içermez, negatif iştigal sahası ve türleri de vardır. İlkin sivil alan mafyanın, organize suç örgütlerinin kontrolünde ise, bu alanda sürüp giden olaylar en azından formları itibariyle sivil karakterdedirler ama toplumun genelinin aleyhinde olarak varlıklarını sürdürmektedirler ki bu yüzden meşru addedilmezler. Demek oluyor ki sivil toplum o kadar da masum bir kavram değil. Sovyetlerin dağılması ve komünizmin çökmesinden (1989) sonra Rusya ve Ukrayna’da sivil toplumu mafya kontrol etmek istedi.
Kulağa hoş gelse de –yeterince içeriği belirlenmemişse- hükümet dışı, devlet dışı her hükmi şahsiyet çok da iyi bir şey değil. Mafya sivil toplumu kendi meşru amacına aykırı yozlaştırır.
Sivil toplumu yozlaştıran ikinci husus, sivil bir kuruluşun acenta görevini üstlenmiş olmasıdır. Bunun Ukrayna, Gürcistan, Kırgızistan, Mısır, Lübnan, Türkî Cumhuriyetlerde ve ilgi alanlarına göre Türkiye’de eylemleri, faaliyetleri mahiyetleri aşikar/şeffaf olmayan acentalara göre iş gören kuruluşlar söz konusudur. Zaman zaman bazı kuruluşlara finansman sağlayan yabancı vakıf ve teşekküllerin sivil alanı manipüle ettiği bir gerçektir. Bu durumlarda sivil toplum, harici bir gücün etkinliğine hizmet eden operasyonel bir araçtan ibarettir.
Üçüncü olarak sivil toplumun batının bir izdüşümü ve kopyası olarak tasarlanması durumunda ortaya çıkan sorunlardır. Tarihimizde tabii süreç ve iç dinamikler sonucunda sivil toplum oluşmadıysa, batıdakini aynıyla ithal etmek akıllıca olmaz. Batı, sömürgecilik ve oryantalizm eşliğinde batı-dışı toplumları kendi tarihi sürecini yaşamaya mecbur eder, bunu da büyük ölçüde ideoloji veya sosyal bilimler aracılığıyla yapar. Burjuvazinin iç sömürüsüne karşı çıkan Karl Marx, batı-dışı toplum söz konusu olduğunda –mesela İngilizlerin Hindistan’ı sömürgeleştirmelerini- mazur gördü. Marx’a göre Hindular kendi iç dinamikleriyle ekonomik gelişme gösterip kapitalizme geçemezlerdi, sömürgecilikle tarihin çarkını hızlandırmak mümkündü, bu açıdan bakıldığında İngilizlerin Hindistan’ı sömürgeleştirmeleri sonuç itibariyle “Hinduların hayrı”na olacaktı. Benzer zihinsel işleyiş bakımından iş Müslüman doğu toplumunun, Osmanlı’nın analizine geldiğinde, şaşırtıcı biçimde Karl Marx ile Max Weber veya Montesquie arasındaki fark anlamını kaybediyor, her üçü kolayca bir yerde buluşabiliyorlar. “Doğu despotizmi” Weber için de Montesquie için de geçerli bir kavram, Marx’ın bu kavrama hiç yabancı olmadığı anlaşılıyor.
İki dünyanın farklı tarihsel gelişme şemaları vardır ve bu garipsenecek bir olgu değildir; eğer devletin kendi doğal ve zaruri fonksiyonlarını yeterli bulmayıp birey ve toplum üzerinde genel ve derinlemesine nüfuz edici tahakkümler kurma arzu ve taleplerinin önüne geçmek üzere, sivil toplum bir değer kazanıyorsa, iki dünyanın tarihsel ve toplumsal farklılıklarını hesaba katarak özel ve sivil alanlar tasarlamak lazım.
