(The Turkish Post) – DOĞU ERGİL
Bir Kurban Bayramı’nı daha idrak ettik. Acaba kaçımız düşündü; kurban nedir, neden bir canı kurban ediyoruz? Sonucunda ne bekliyoruz?
Kurban Kavramı
“Kurban”, Arapçadır, “yaklaşmak” kökünden türemiştir. Bu bağlamda kurban, insanın Tanrı’ya yaklaşma arzusunu simgeler. Ancak tarihsel süreçte bu kavram, yalnızca bireyin Tanrı ile ilişkisini değil, aynı zamanda toplumun kutsalla, otoriteyle ve bireylerin birbirleriyle kurduğu ilişkiyi de şekillendirmiştir. Yani kurban ritüeli (töreni, ayini), sadece bir hayvanın kesilmesinden ibaret değildir; bir inanç biçiminin, teslimiyetin, kefaretin ve sosyal dayanışmanın da dışa vurumudur. Arkeolojik kalıntılar ve anlatılar insanlığın ilk çağlarından beri bütün kültürlerde kurban olgusunun var olduğunu göstermektedir.
İlkel Toplumlarda Kurban
İnsanlık tarihi boyunca kurban eylemi, doğaüstü güçleri yatıştırmak, bereket sağlamak veya felaketlerden korunmak, zafer veya şifa dilemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. En eski kurban örneklerine Mezopotamya, Mısır ve Anadolu uygarlıklarında rastlanır. Daha sonra Güney Amerika kültürlerinde de var olduğu tespit edilmiştir.
İlk dönemlerde verilen kurbanlar arasında insanlar da vardı. Örneğin Aztekler, tanrıları tatmin etmek için canlı kurbanlardan kalp çıkarma ayinleri yapmışlardır. Antik Yunan’da İphigenia efsanesi, Kral Agamemnon’un Truva’yı istilaya gidebilmek için uygun rüzgâr talebiyle tanrılara kızını kurban ettiği öyküsünü anlatır. İslam kaynaklarına yansıyan bir Yahudi öyküsü olan Hz. İbrahim’in oğlu İsmail’i kurban etmek istemesi de hayvandan önce bugünkü Ortadoğu’da insan kurban edildiğini işaret etmektedir. Özetle, kurban insanın kutsalla kurduğu ilişkiyi simgeleyen kadim bir törendir.
Kurbanın Evrimi
İnsanlar tarih boyunca farklı gerekçelerle kurban kesmişlerdir. Kurban, Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam gibi semavi dinlerde önemli bir yer tutar. Yahudilikte kurban tapınakta gerçekleştirilen ve Tanrı’ya şükran ya da kefaret amacıyla sunulan hayvan kesimleriyle gerçekleştirilmiştir. Ancak Kudüs Tapınağı’nın yıkılmasından sonra bu uygulama yerini duaya ve yardım/hayır severliğe bırakmıştır.
Hristiyanlıkta kurban anlayışı, Hz. İsa’nın kendisini “Tanrı kuzusu” olarak günahkâr insanlık uğruna feda etmesiyle sembolik bir hal almıştır. Bu nedenle Hristiyanlık, fiziksel kurban uygulamasını değil, ruhsal kurbanı (fedakârlık, özveri) yüceltir.
İslam’da kurban, Hz. İbrahim’in oğlu İsmail’i (bazı yorumlara göre İshak) Allah’a kurban etmeye hazır oluşu ve bu sadakatin sonunda Allah’ın bir koç göndermesi olayına dayanır. Bu olay, Allah’a tam teslimiyetin sembolüdür.
Kurbanın gerekçeleri hem dinsel, hem kültürel, hem de psikolojik ve toplumsaldır. Bunları şöyle sıralayabiliriz:
Dini Nedenler (varlık endişesi, korunma, güç ve bereket beklentisi)
Kurban kesmenin en yaygın nedeni tanrılara veya ilahi varlıklara adak sunmaktır. Kadim uygarlıklarda insanın en hasını, oğlan çocuklarını, bakire kızları ve yakınlarını (kendi evlatlarını) kurban etmek, üstün güçlere bağlılık arz etmenin ve teslimiyetin bir göstergesidir. Bu, kutsal ile kurulan ilişkinin yansımasıdır.
Toplumsal Amaçlar
Kurban ayininin veya ritüelin bir özelliği de toplumsal dayanışmayı ve paylaşımı temsil etmesidir. Kurban Bayramı’nda etin paylaşılması, özellikle ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması, toplumun dayanışma bilincini pekiştirir.
Bazı toplumlarda doğum, evlilik, hasat, savaş öncesi gibi önemli eşiklerde de kurban kesilir. Bu, yeni bir döneme geçişin ruhani temizliği olarak görülebilir.
Psikolojik Nedenler
Kurban kesmenin şu duygularla ilişkisi olduğu iddia edilmiştir:
Suçluluk duygusunu dindirme: Kimi kültürlerde işlenen günahın bedeli bir başkasının (hayvanın) ölümüyle telafi edilmek istenir.
Kurban sunarak korunma: İnsanlar kurbanla kötü ruhları veya felaketleri uzaklaştıracaklarına inanırlar.
Güçlenme ve zafer beklentisi: Doğanın, kaderin veya görülmeyen güçlerin üzerinde etkili olmak ve onları kontrol etmek için adak adanır.
Bağışlanma: Kurban, bağışlanmayı ve arınmayı sembolize eder.
Fedakârlık: İnsan kendi çıkarından, malından bir parça feda ederek üstün güçlere teslimiyetini gösterir.
İmtihan ve sadakat: İnanan kişinin inancı test edilir; Tanrı’ya (veya üstün güçlere)ne kadar sadık olduğunu gösterme yolu olarak görülür.
Kurbanın Sosyal Dayanışma Boyutu
Kurbanın üçe bölünüp bir kısmının yoksullara verilmesi, onun toplumsal işlevine işaret eder. Bu yönüyle kurbanın, sosyal adaletin ve paylaşmanın bir aracı olduğu düşünülür. Bu ritüelin, aynı zamanda toplumsal eşitsizliklerin azaltılmasına katkı sağladığına inanılır.
Günümüzde bazı Müslüman düşünürler, kurbanın “benlikten feragat”, “egonun geri çekilmesi”, “mal hırsının törensel olarak reddi” gibi simgesel anlamlarına dikkat çekerler. Bu yorumlara göre kurban, maddi bir ibadetten çok, ruhsal bir teslimiyetin veya bağın göstergesidir.
Kurban Geleneğinin Evrimi: Ritüelden Simgeselliğe
Zamanla kurbanın anlamı ve uygulanış biçimi de dönüşmüştür. Modern dönemde bazı Müslüman toplumlarda, kurban fiziksel kesim yerine bağış ve vekâlet yoluyla yapılmaktadır. Kimi İslam düşünürleri, kurbanın özünü sorgulayarak onun biçiminden ziyade anlamına odaklanılması gerektiğini savunur.
Bayram olarak kurban
Kurban Bayramı, yalnızca bir ibadet zamanı değil, aynı zamanda bir toplumsal buluşma, akrabalık ilişkilerinin tazelenmesi, yardımlaşmanın yoğunlaştığı dönemdir. Çocuklara harçlık verilmesi, misafirlik, komşuluk ilişkilerinin canlanması gibi unsurlar, bu bayramı bir tür “toplumsal ilişkilerde seferberlik” haline getirir.
Bayramlar, bir toplumun kendini yeniden ürettiği, değerlerini hatırladığı ve aktardığı sembolik zaman dilimleridir. Kurban Bayramı, bireylerin sadece Tanrı’ya değil, topluma, geçmişe ve kültürel aidiyetleriyle de yoğun ilişki kurdukları bir zaman dilimidir.
Sonuç:
Kurban ritüeli, tarih boyunca farklı biçimlerde karşımıza çıksa da özü değişmemiştir: İnsanın korunma, kutsanma ve güçlenme isteğiyle kutsalla ilişki kurma çabası; teslimiyet/sadakat; paylaşma ve toplumsal dayanışma arayışı… Bu anlamları düşünüldüğünde kurban töreni sadece bir hayvan kesiminden ibaret değildir; temsil ettiği manevi ve toplumsal anlamlara verilen öneme bakarak onun hâlâ insan ilişkilerinde beklenen roller oynadığı ve bütünleştirici bir eylem olduğu ileri sürülebilir.
